Jakie są główne naczynia krwionośne organizmu?

Najłatwiej poznać główne naczynia, zaczynając od jednej prostej zasady: tętnica prowadzi krew od serca, a żyła do serca. Nazwy nie określają automatycznie ilości tlenu. W krążeniu systemowym aorta i jej odgałęzienia zwykle niosą krew bogatą w tlen, natomiast żyły główne zbierają krew po przejściu przez tkanki. W krążeniu płucnym sytuacja tlenowa jest odwrotna: tętnice płucne prowadzą krew do płuc, a żyły płucne wracają z krwią natlenowaną.

Kierunek względem serca pozostaje jednak zgodny z definicją. Z lewej komory krew wpływa do aorty. Aorta działa jak główny pień drzewa: najpierw wstępuje, następnie tworzy łuk, biegnie w klatce piersiowej i przechodzi przez przeponę jako aorta brzuszna. Z niej odchodzą gałęzie do głowy, kończyn górnych, ścian tułowia oraz narządów klatki piersiowej, brzucha i miednicy.

W dole brzucha aorta dzieli się na tętnice biodrowe wspólne, które uczestniczą w zaopatrzeniu miednicy i kończyn dolnych. Każda duża tętnica rozdziela się na mniejsze tętnice, następnie tętniczki i bardzo liczne naczynia włosowate. Ta mapa ma wyjątki i drogi szczególne. Krew z przewodu pokarmowego trafia żyłą wrotną do wątroby, a następnie odpływa do układu żyły głównej dolnej.

Wiele regionów ma też połączenia między sąsiednimi tętnicami, nazywane zespoleniami. Wydolność alternatywnej drogi zależy od jej rozwoju i zapotrzebowania; zamknięcie dużej tętnicy może nadal wywołać niedokrwienie. Wydolność krążenia obocznego różni się między osobami i zależy między innymi od miejsca oraz szybkości powstania przeszkody. Dla początkującego ważniejsze od zapamiętania wszystkich gałęzi jest rozpoznanie porządku: serce, duża tętnica, tętnice regionalne, mikrokrążenie, żyły regionalne i żyły główne.

Ta wiedza ułatwia rozumienie tętna, pobierania krwi, pomiaru ciśnienia oraz objawów niedokrwienia lub zastoju. Nazwa naczynia pokazuje trasę. Tętnice prowadzą krew od serca, żyły do serca, a naczynia włosowate tworzą strefę wymiany z tkankami.

Aorta zaczyna się przy zastawce aortalnej lewej komory. Jej pierwszy odcinek, aorta wstępująca, daje początek tętnicom wieńcowym zaopatrującym mięsień sercowy. Następnie naczynie wygina się jako łuk aorty. Z łuku odchodzą trzy główne pnie: pień ramienno-głowowy, lewa tętnica szyjna wspólna oraz lewa tętnica podobojczykowa. Pień ramienno-głowowy dzieli się po stronie prawej na tętnicę szyjną wspólną i podobojczykową.

Ta niesymetryczna organizacja wyjaśnia, dlaczego naczynia po prawej i lewej stronie nie zawsze mają identyczny początek. Na poziomie dolnego odcinka brzucha aorta rozdziela się na prawą i lewą tętnicę biodrową wspólną. Każda z nich dzieli się na tętnicę biodrową wewnętrzną, obsługującą przede wszystkim miednicę, oraz zewnętrzną, która po przejściu pod więzadłem pachwinowym jest kontynuowana jako tętnica udowa. W ten sposób jedna ciągła trasa łączy lewą komorę z naczyniami stopy. Nazwa dużej tętnicy zmienia się zwykle w charakterystycznym punkcie anatomicznym, mimo że światło naczynia pozostaje ciągłe.

Aorta ma ścianę przystosowaną do wysokiego, pulsacyjnego ciśnienia. Włókna sprężyste pozwalają jej rozszerzyć się podczas wyrzutu krwi i częściowo oddać zgromadzoną energię w rozkurczu. Kształt i średnica naczynia zmieniają się wraz z ciśnieniem i napięciem ściany. Z wiekiem i w chorobach może zmieniać się jej podatność, a w niektórych sytuacjach dochodzi do poszerzenia, rozwarstwienia lub pęknięcia. Są to problemy medyczne, których nie można ocenić na podstawie samego wyglądu pacjenta ani palpacji brzucha bez odpowiedniego przygotowania.

W praktyce uczy się aorty jako osi orientacyjnej. Pytanie „z którego odcinka aorty pochodzi dana gałąź?” pomaga zrozumieć, czy naczynie prowadzi krew do głowy, kończyny, ściany tułowia czy narządu wewnętrznego. Pozwala też czytać opisy badań obrazowych. Warianty anatomiczne uwzględnia się na podstawie indywidualnego obrazowania angiograficznego, tomograficznego lub ultrasonograficznego.

Do głowy i szyi krew dociera dwiema głównymi parami dróg tętniczych: tętnicami szyjnymi wspólnymi oraz tętnicami kręgowymi. Prawa tętnica szyjna wspólna powstaje z pnia ramienno-głowowego, natomiast lewa odchodzi bezpośrednio od łuku aorty. Każda dzieli się na tętnicę szyjną zewnętrzną i wewnętrzną. Tętnica szyjna zewnętrzna oddaje gałęzie do większości powierzchownych i głębokich struktur twarzy, skóry głowy oraz części szyi.

Tętnica szyjna wewnętrzna wstępuje do czaszki bez oddawania typowych gałęzi w szyi i uczestniczy w zaopatrzeniu mózgu oraz oka. Koło Willisa bywa przedstawiane jako idealny pierścień zabezpieczający mózg. W rzeczywistości jego budowa jest zmienna. Skuteczność połączeń obocznych jest zmienna; ich obecność nie wyklucza udaru.

Dalsze gałęzie, między innymi tętnice przednie, środkowe i tylne mózgu, zaopatrują różne obszary. Znajomość tych terytoriów pomaga zrozumieć, dlaczego uszkodzenie naczynia może dawać odmienny zestaw zaburzeń ruchu, czucia, mowy, widzenia lub równowagi. Krew żylna z mózgu odpływa przez żyły i zatoki żylne opony twardej do żył szyjnych wewnętrznych. Z powierzchownych struktur głowy i szyi odpływ przebiega również innymi żyłami, w tym żyłami szyjnymi zewnętrznymi. Żyły szyjne łączą się z żyłami podobojczykowymi, tworząc żyły ramienno-głowowe, a te żyłę główną górną.

Trasa powrotna jest więc inna niż dokładne odbicie drzewa tętniczego. W gabinecie nie uciska się obu tętnic szyjnych ani traktuje się szyi jako bezpiecznego miejsca do eksperymentalnego „testowania przepływu”. Nagłe opadanie twarzy, osłabienie jednej strony ciała, zaburzenie mowy, nagła zmiana widzenia, równowagi lub silny nietypowy ból głowy wymagają natychmiastowej procedury ratunkowej, także gdy objaw szybko ustąpi. Fizjoterapeuta rozpoznaje objawy alarmowe i uruchamia pomoc; lokalizację zamknięcia ustala się w diagnostyce.

Główną drogą tętniczą do kończyny górnej jest tętnica podobojczykowa. Po przejściu w okolicę pachy zmienia nazwę na tętnicę pachową, a niżej, przy dolnym brzegu mięśnia obłego większego, na tętnicę ramienną. Tętnica ramienna biegnie po przyśrodkowej stronie ramienia i jest naczyniem używanym podczas klasycznego pomiaru ciśnienia. W dole łokciowym dzieli się zwykle na tętnicę promieniową i łokciową, które zaopatrują przedramię oraz rękę. Tętnica promieniowa przebiega po stronie kciuka i w okolicy nadgarstka jest często wyczuwalna jako tętno.

Tętnica łokciowa biegnie po stronie palca małego. W dłoni obie tworzą sieć połączeń, w tym łuki dłoniowe powierzchowny i głęboki. Taki układ wspiera dopływ do palców z więcej niż jednej strony. Jednak nie zakłada się, że połączenia są identyczne u wszystkich osób. Różnice anatomiczne mają znaczenie przed zabiegami, pobraniem tętnicy promieniowej lub wprowadzeniem cewnika.

Powrót żylny odbywa się układem głębokim i powierzchownym. Żyły głębokie towarzyszą tętnicom i często występują parami. Do żył powierzchownych należą między innymi żyła odpromieniowa po stronie bocznej oraz odłokciowa po stronie przyśrodkowej. W dole łokciowym łączy je zwykle żyła pośrodkowa łokcia, często wybierana do pobierania krwi.

Widoczne żyły powierzchowne mają bardziej zmienny przebieg niż główne tętnice. Ruch mięśni, zmiany ciśnienia podczas oddychania oraz zastawki żylne wspierają transport krwi ku sercu. Wskazania do uniesienia kończyny zależą od przyczyny obrzęku i tolerancji pozycji. Może wynikać z problemu żylnego, limfatycznego, zapalnego, urazu, ucisku, choroby ogólnoustrojowej lub działania leków.

Asymetria między stronami ukierunkowuje dalsze badanie. Praktyczna obserwacja obejmuje kolor i temperaturę skóry, czucie, ruch, ból, obrzęk oraz ewentualne tętno w miejscu, do którego badający jest przeszkolony. Nagła bolesność, bladość lub sinienie, wyraźne ochłodzenie, utrata czucia albo osłabienie ręki po urazie, zabiegu lub bez jasnej przyczyny wymaga pilnej oceny. Podobnie jednostronny szybko narastający obrzęk może wymagać konsultacji. Podejrzenie ostrej zakrzepicy lub niedokrwienia stanowi przesłankę odstąpienia od intensywnego masażu kończyny i dalszej oceny medycznej.

W klatce piersiowej najważniejsze duże naczynia to aorta, żyła główna górna, krótki odcinek żyły głównej dolnej oraz naczynia płucne. Oprócz nich ścianę klatki zaopatrują tętnice międzyżebrowe, a krew żylną z tylnej części ścian i części narządów zbiera układ żyły nieparzystej. Żyła nieparzysta uchodzi do żyły głównej górnej i tworzy ważne połączenia z drogami żylnymi brzucha. Dzięki takim połączeniom układ żylny ma więcej możliwości przekierowania krwi niż sugeruje prosty rysunek dwóch żył głównych.

W brzuchu aorta oddaje trzy duże nieparzyste gałęzie do przewodu pokarmowego. Pień trzewny zaopatruje narządy związane z przednią częścią pierwotnego jelita, w tym żołądek, wątrobę, śledzionę i część trzustki. Tętnica krezkowa górna dostarcza krew do dużej części jelita cienkiego i prawej części okrężnicy. Tętnica krezkowa dolna obsługuje dalszą część okrężnicy i górny odcinek odbytnicy.

Łuki i zespolenia łączą niektóre gałęzie; obszary graniczne mogą być bardziej wrażliwe na spadek przepływu. Tętnice nerkowe odchodzą bocznie od aorty, a żyły nerkowe uchodzą do żyły głównej dolnej. Tętnice gonadalne mają stosunkowo długi przebieg. W miednicy tętnica biodrowa wewnętrzna oddaje gałęzie do narządów miednicy, pośladków i krocza.

Tętnica biodrowa zewnętrzna kieruje się natomiast ku kończynie dolnej. Dokładne gałęzie miednicy są liczne i zmienne, dlatego na początku najważniejsze jest odróżnienie dopływu „do wnętrza miednicy” od drogi „przez pachwinę do nogi”. Odpływ z narządów trawiennych ma szczególną organizację.

Żyły żołądka, jelit, śledziony i trzustki tworzą układ wrotny, który doprowadza krew do zatok wątroby. Wątroba otrzymuje jednocześnie krew tętniczą z tętnicy wątrobowej. Po przejściu przez wątrobę krew odpływa żyłami wątrobowymi do żyły głównej dolnej. Dzięki temu składniki wchłonięte z przewodu pokarmowego są najpierw przetwarzane przez wątrobę, zanim szerzej trafią do krążenia systemowego.

Objawy brzuszne są nieswoiste. Ból brzucha, nudności czy osłabienie nie pozwalają samodzielnie wskazać naczynia. Nagły bardzo silny ból, ból nieproporcjonalny do łagodnego obrazu zewnętrznego, krwawienie z przewodu pokarmowego, omdlenie lub objawy wstrząsu wymagają pilnej pomocy. Gwałtowne, nietypowe pogorszenie wymaga przerwania obciążenia i uruchomienia odpowiedniej ścieżki medycznej.

Droga tętnicza do kończyny dolnej zaczyna się od tętnicy biodrowej zewnętrznej. Po przejściu pod więzadłem pachwinowym naczynie jest nazywane tętnicą udową. Jej ważna gałąź głęboka zaopatruje znaczną część mięśni uda, natomiast główny pień biegnie przez kanał przywodzicieli i po przejściu na tylną stronę kolana staje się tętnicą podkolanową. Poniżej kolana tętnica podkolanowa dzieli się na drogi prowadzące do przedniej i tylnej części podudzia. Powrót żylny odbywa się przez żyły głębokie oraz powierzchowne.

Żyły głębokie towarzyszą tętnicom i przechodzą kolejno w żyłę podkolanową, udową, biodrową zewnętrzną i biodrową wspólną. Żyły powierzchowne obejmują żyłę odpiszczelową wielką i małą. Łączą się z układem głębokim przez żyły przeszywające. Zastawki oraz skurcze mięśni łydki pomagają pokonywać wpływ grawitacji, szczególnie podczas chodzenia.

Zapotrzebowanie mięśni nóg na krew rośnie podczas marszu. Jeżeli tętnice są znacznie zwężone, może pojawiać się powtarzalny dyskomfort, zmęczenie lub skurcz podczas aktywności, ustępujący po odpoczynku. Wzorzec wymaga rozważenia PAD, chorób neurologicznych i mięśniowo-szkieletowych. Rozpoznanie wymaga badania i często porównania ciśnienia na kostce i ramieniu oraz innych testów.

Szczególnie ważna jest nagła zmiana. Silny ból kończyny, bladość, znaczne ochłodzenie, drętwienie, osłabienie ruchu lub brak wcześniej wyczuwalnego tętna mogą wskazywać na ostre niedokrwienie i wymagają pilnej pomocy. Jednostronny obrzęk, ból łydki lub duszność mogą mieć wiele przyczyn, w tym chorobę zakrzepowo-zatorową, i również wymagają odpowiedniej oceny. Nie stosuje się agresywnego masażu ani wysiłku „na rozruszanie” przy podejrzeniu ostrego problemu naczyniowego.

Duże żyły tworzą drogę powrotną o niższym ciśnieniu niż tętnice. Żyła główna górna powstaje z połączenia prawej i lewej żyły ramienno-głowowej. Zbiera krew z głowy, szyi, kończyn górnych oraz znacznej części klatki piersiowej. Żyła główna dolna powstaje z żył biodrowych wspólnych, biegnie po prawej stronie aorty, przyjmuje między innymi żyły nerkowe i wątrobowe, przechodzi przez przeponę i uchodzi do prawego przedsionka.

Te dwa naczynia zamykają systemowy obieg krwi. Widoczne żyły powierzchowne nie pokazują całego układu. Większa część powrotu z kończyn odbywa się żyłami głębokimi, a między układami istnieją połączenia. Poszerzona żyła może wynikać z ułożenia, ciepła, wysiłku lub przewlekłej niewydolności żylnej. Z kolei głęboka zakrzepica może nie być widoczna na skórze.

Nie można więc potwierdzać ani wykluczać zakrzepu na podstawie jednego objawu, wyglądu żyły czy domowego testu uciskowego. W fizjoterapii ruch stawu skokowego, chodzenie i ćwiczenia oddechowe mogą wspierać powrót żylny u odpowiednio zakwalifikowanej osoby. Ich zastosowanie zależy od przyczyny obrzęku i stanu pacjenta. Przy niewydolności serca, chorobie nerek, uszkodzeniu układu limfatycznego, zakażeniu lub ostrej zakrzepicy mechanizm i zalecenia są inne.

Podsumowanie

Kompresja również wymaga uwzględnienia stanu tętnic, skóry, czucia i zaleceń medycznych. Bezpieczna rola początkującego polega na zauważaniu zmian. Szybko narastający jednostronny obrzęk, ból i ocieplenie kończyny, nagła duszność, ból klatki piersiowej, krwioplucie, omdlenie albo sinienie wymagają pilnej oceny. Przewlekły obrzęk bez alarmowych objawów także jest wyjaśniony, szczególnie jeśli jest nowy lub postępuje. Dokumentuje się stronę, czas, okoliczności i reakcję na pozycję lub ruch, zamiast stawiać rozpoznanie „zastoju” na podstawie samego śladu po skarpetce.

Najważniejsze wnioski
• Kierunek przepływu definiuje tętnicę i żyłę.
• Nazwy tętnicy zmieniają się w punktach topograficznych.
• Żyła główna górna zbiera krew znad przepony.