Gorące kamienie na ból krzyża: opublikowany protokół nie jest dowodem skuteczności

To jeden z najważniejszych przykładów czytania literatury ze zrozumieniem. Wyszukiwarka może pokazać tytuł artykułu o masażu gorącymi kamieniami i przewlekłym bólu, a sama obecność publikacji wygląda jak „badanie potwierdzające metodę”. Tymczasem ten artykuł jest protokołem — opisem tego, co badacze dopiero planowali zrobić.

Publikacja z 2023 roku przedstawiała plan wieloośrodkowego badania randomizowanego z 120 osobami z przewlekłym bólem mięśniowo-szkieletowym. Grupa eksperymentalna miała otrzymywać masaż gorącymi kamieniami trzy razy w tygodniu przez dwa tygodnie, a grupa kontrolna plaster z flurbiprofenem dwa razy dziennie. Głównym wynikiem miała być zmiana ogólnej skali bólu.

W artykule nie ma wyników skuteczności. Nie wiadomo z niego, ilu uczestników ostatecznie zrekrutowano, jaki był efekt, ile osób odpadło ani czy pojawiły się działania niepożądane. Protokół nie pozwala powiedzieć, że kamienie zmniejszają ból.

Publikowanie protokołu jest bardzo wartościowe, bo utrudnia późniejsze zmienianie metod pod uzyskane wyniki i zwiększa przejrzystość badań. Ale jego rola jest metodologiczna, nie terapeutyczna.

W praktyce przed cytowaniem źródła sprawdź rodzaj publikacji: protokół, badanie wynikowe, przegląd, komentarz czy opis przypadku. To często ważniejsze niż sam tytuł.

Ta sama zasada dotyczy rejestrów badań i zapowiedzi konferencyjnych. Są ważne dla przejrzystości nauki, ale nie wolno z nich wyciągać wniosków o skuteczności. W Journal Watch warto wręcz oznaczać takie pozycje wyraźnie jako „protokół — brak wyników”, aby czytelnik od razu widział różnicę.